مقدمه:

  • رهبر معظم انقلاب بارها و بارها، نسبت به خطاهای استراتژیکی که در زمینه اقتصاد آن هم در شرایط کنونی که محدودیت‌های بین‌المللی نیز به مشکلات اقتصادی اضافه شده، اشاره داشته و دولت را مکلف کرده‌اند که چند نکته کلیدی را در دستور کار قرار دهد.

ایشان در فرمایشات خود، پنج موضوع کلیدی «وابستگی به نفت و خام فروشی»، «مداخلات غیر لازم دستگاه‌های حکومتی در مسائل اقتصادی»، «عدم اجرای مناسب سیاست‌های اصل ۴۴»، «تخریب فضای کسب و کار» و «قوانین دست و پاگیر» را به عنوان بیماری‌های مزمن اقتصاد ایران معرفی کرده و دوری از آنها را کلیدواژه‌هایی دانسته‌اند که می‌توانند تحریم‌ها را دور بزنند و مشکلات اقتصادی ایران را پایان ببخشند.

 

 

  • آمارهای صادراتی نشان می دهد طی سه ماهه نخست سال جاری علیرغم افزایش 44 درصدی وزن صادرات اما به لحاظ ارزشی شاهد کاهش هستیم.
  • ضمن آنکه صادرات هر تن کالای صادراتی که سه ماهه سال گذشته 417 دلار بود در 3 ماهه امسال به 285 دلار رسیده. یعنی 132 دلار در تن کمتر از پارسال یا 32% کاهش قیمت فروش. این امر نمایانگر ارزان فروشی یا افزایش خام فروشی است.
  • به نظر می رسد ضروری است ترکیب صادرات مورد تحلیل و بازبینی قرار گیرد. متاسفانه مدتی است نه گمرک و نه سازمان توسعه تجارت آمارهای کامل و قابل تحلیلی ارائه نمی دهند.    

سوال مهم اینجاست که: آیا در کشور منابع طبیعی به درستی استخراج و مورد بهره برداری قرار گیرد؟

 

 

نفت:

طبق بندهای 13 و 15 سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی، در حوزه‌ی انرژی، اقتصاد ایران می‌بایست با افزایش صادرات فرآورده‌های نفتی از خام فروشی نفت و افزايش ارزش افزوده از طريق تكميل زنجيره ارزش صنعت نفت و گاز، به سمت پالایش و ایجاد فراورده‌های نفتی حرکت می‌کرد که متأسفانه در این راستا اقدام خاصی صورت نگرفته است. صنعت پالایشگاهی کشور در حدود ۲۰ سال است که هیچ افزایش ظرفیتی نداشته است و تنها مورد آن‌هم که اخیراً اتفاق افتاده است، فازهای نخست پالایشگاه ستاره خلیج‌فارس است که خوراک آن میعانات گازی است. این در حالی است که در سال 96 میزان 42 درصد از نفت و میعانات گازی تولیدی، پالایش و 58 درصد به‌صورت خام صادر گردید.

اولین مشکل فروش خام نفت این است که هر زمانی که خریداران آن تصمیم بگیرند که این کالا را از ایران خریداری نکنند، اقتصاد ما دچار چالش می‌شود و از طریق تحریم یا هر عامل دیگری به شدت آسیب می‌بیند؛ اما مشکل دوم این است که حتی اگر نفت را بفروشیم و در انتقال پول حاصل از فروش آن دچار مشکل شویم، باز هم عملاً ضربه می‌خوریم و برای اقتصاد مشکل پیش می‌آید؛ ضمن اینکه فروش نفت به صورت خام سبب می‌شود که کشور از یک ظرفیت تولیدی بسیار بزرگ محروم شود؛ چراکه برآوردها حکایت از آن دارد که از هر بشکه نفت خام، می‌توان تا ۱۲۰۰ دلار ارزش افزوده ایجاد کرد که علاوه بر ارزآوری، اشتغالزایی نیز به دنبال داشته و درآمد آن سهل‌تر وصول می‌شود.

 

 

معدن:

نکته قابل توجه اینجاست که صادرات سنگ آهن در شرایط فعلی به بزرگ‌ترین خریدار این ماده معدنی یعنی چین پس از کسر هزینه‌ها دستاوردی حداکثر 60 دلار به ازای هرتن برای تولیدکننده معدنی به ارمغان می‌آورد، درحالی که صادرات فولاد علی‌رغم تمام کارشکنی‌ها 500 دلار یعنی چیزی حدود ده برابر ارزش افزوده بیشتر.
وظیفه معدن‌دار فرآوری نیست، بلکه وظیفه او استخراج ماده خام است.

چرا خام فروشی توجیه دارد؟ مشکل کجاست؟

  • کم توجهی به توسعه زیرساخت های معدنی (جاده معدنی، برق، آب و ...)
  • بعضا جایابی های نادرست ما بین معدن و واحدهای صنایع معدنی
  • هزینه بر بودن و نیاز بالای سرمایه گذاری در واحدهای فرآوری.
  • قیمت تمام شده بالا (در معادن، معدنکاری و فرآوری مواد معدنی به روش سنتی انجام می‌شود، این امر موجب شده که قیمت تمام شده به بیش از دو برابر برسد).
  • هزینه های بالای لجستیکی و حمل و نقل

چه باید کرد؟

  • لزوم رسیدن به تراز ظرفیتی و تراز منفعتی (مثلا شاید یکی از گزینه ها این باشد که مسئولان با ایجاد انگیزه‌های مناسب برای معدن‌داران این واحدهای تولیدی را به نوعی شریک در زنجیره تولید فولاد کنند تا درنهایت ارزش افزوده بالاتری در کل این زنجیره برای همه ایجاد شود. البته اشتغال و رونق تولید در صنایع پایین دستی هم از دیگر دستاوردهای این سیاست است).
  • حذف مشوق های صادراتی در ارتباط با صادرات مواد خام (مثل برداشتن معافیت های صادراتی و ...) یا وضع عوارض.
  • تکمیل زنجیره های تولیدی و زنجیره های ارزش.

 

پیوندهای مرتبط
sigplus

مهندس سید علیرضا شجاعی، معاون اسبق برنامه ریزی وزارت صنعت، معدن و تجارت از پایه گذاران کانون دانشجویان مهندسی صنایع ایران و از متولیان تشکیل انجمن مهندسی صنایع ایران به شمار می رود. وی از دانش آموختگان دبیرستان علوی، دانشگاه علم و صنعت ایران و دانشگاه دفاع ملی است و هم اکنون مدیر مرکز تعالی سازمانی سازمان مدیریت صنعتی می باشد.